De Nacht van...

Volgens fysisch oceanograaf Sjoerd Groeskamp speelt de oceaan een veel grotere rol in klimaatverandering dan vaak wordt gedacht. Ongeveer één procent van de extra warmte op aarde blijft in de atmosfeer, terwijl het grootste deel door de oceaan wordt opgenomen. Daarmee fungeert de oceaan als een enorme buffer: hij slaat warmte én CO₂ op en remt zo de opwarming op land. Maar die demping heeft een prijs. Door de opname van CO₂ verzuurt de oceaan en nemen hittegolven in zee toe, met grote gevolgen voor ecosystemen. Tegelijkertijd blijft de kennis over wat er precies onder water gebeurt beperkt. Juist die onzekerheid maakt het moeilijk om betrouwbare voorspellingen te doen over bijvoorbeeld zeespiegelstijging. Voor Nederland zijn de gevolgen groot. Met dijken en kustverdediging kunnen we een deel opvangen, maar op lange termijn worden keuzes onvermijdelijk. Zelfs unieke natuurgebieden zoals de Waddenzee lopen risico te verdwijnen door stijgend water.

De Nacht van NTR Wetenschap - Dit programma zit op een tijdstip waarop de meeste van ons eigenlijk zouden moeten slapen. Om wakker te blijven zouden we snel grijpen naar koffie of thee. Volgens slaaponderzoeker Ysbrand van der Werf kun je dat beter laten. Zelfs als je een nacht overslaat, is het verstandig om je ritme zo veel mogelijk vast te houden. Hij zit dan ook in de studio, met een glas water. Als we slapen, lijkt het alsof we bewusteloos en compleet stil zijn. Maar slaap is alles behalve dat, het is een actief proces. Tijdens de nacht doorlopen we verschillende fases: van lichte naar diepe slaap en uiteindelijk de REM-slaap, waarin we dromen. Samen vormen ze cycli van ongeveer anderhalf uur, die zich meerdere keren per nacht herhalen. Juist die structuur is belangrijk voor hoe uitgerust je je voelt. We slapen met zijn allen steeds slechter. Volgens het CBS had in 2017 20% van de Nederlanders slaapproblemen en in 2024 was dat al 25%. Schermen, onregelmatige tijden en een drukke levensstijl verstoren onze nachtrust, vaak zonder dat we het doorhebben. De gevolgen daarvan merk je niet alleen ’s nachts. Slecht slapen kan overdag leiden tot verminderde alertheid, geheugenproblemen en een constant gevoel van vermoeidheid. En in sommige gevallen valt een slaapstoornis samen met psychische aandoeningen. Van een slaapstoornis is sprake als je wel wilt slapen, maar het niet lukt. Denk aan slapeloosheid, rusteloze benen of ademstops. Zulke stoornissen kunnen ook samenhangen met mentale klachten, zoals depressie of PTSS, en kunnen die ook versterken. Te gast deze nacht van NTR Wetenschap is Ysbrand van der Werf. Hij is hersenonderzoeker en hoogleraar functionele neuroanatomie aan het Amsterdam UMC.

Alcohol is diep geworteld in onze cultuur, maar verslavingsarts en klinisch farmacoloog Thomas Knuijver waarschuwt dat we onze relatie met deze giftige stof kritisch moeten heroverwegen. Hoewel we het gebruiken om overgangsmomenten te vieren of te ontspannen, is er volgens Knuijver geen veilige hoeveelheid alcohol, aangezien het schade aanricht in het hele lichaam. Voor wie worstelt met onrust is de natuur een krachtig tegengif. In onze moderne 'on-demand' wereld worden we constant blootgesteld aan prikkels die ons in de war brengen, terwijl wandelen in het landschap ons helpt om weer in verhouding te staan met de wereld om ons heen. Van de natuur hoef je immers niet te herstellen, in tegenstelling tot een avond in de kroeg. Knuijver benadrukt dat je geen dokter nodig hebt om te bepalen of je een probleem hebt; als alcohol een negatieve rol speelt in je leven, is dat al genoeg reden om in te grijpen. Hij daagt iedereen uit om eens een feestdag, zoals Koningsdag, volledig nuchter mee te maken. Door zelf te ervaren hoe je jezelf die dag voelt en hoe verfrissend het is om de volgende ochtend op te staan zonder fysiek ongemak, ontdek je een hele nieuwe wereld.

De Nacht van NTR Wetenschap - Ongeveer 70% van het aardoppervlak bestaat uit water en slechts 2,5% daarvan is zoet water. De hoeveelheid water blijft grotendeels gelijk binnen de aardse atmosfeer, maar de vraag is: hoe verdeel je het? Op steeds meer plekken is waterschaarste een dringend probleem en de VN kondigde afgelopen februari zelfs een wereldwijd wereldwijd faillissement van water aan. Dat vraagt dringend aandacht voor hoe we water over onze planeet verdelen. De vraag naar water wordt steeds groter, terwijl de hoeveelheid beschikbaar water steeds kleiner wordt. Zo ook in Nederland, waar de afgelopen jaren snikhete zomers alarmbellen lieten rinkelen bij drinkwaterbedrijven, omdat ze met toch al lage grondwaterstanden tegen hun grenzen aanliepen. Terwijl de temperaturen weer oplopen, moeten we ons afvragen: hoe bereiden we ons goed voor op nog zo'n zomer? En wat zien we in andere landen gebeuren die tegen waterschaarste aanlopen? Te gast deze nacht van NTR Wetenschap is Marc Bierkens. Hij noemt zichzelf ook wel de waterboekhouder en is hoogleraar Geografische Hydrologie aan de Universiteit Utrecht. In gesprek met presentator Renette Kwakkenbos onderzoekt hij deze uitzending de vraag: is er in de toekomst voldoende water beschikbaar voor de groeiende wereldbevolking?

Denk je aan Houten, dan zie je misschien weinig spannends voor je. Toch inspireerde het Rick de Gier tot een heel album vol Spinvis-achtige teksten. De Gier is een creatieve duizendpoot die alles verslindt wat met kunst te maken heeft. Als filmrecensent werkte hij voor het Nederlands Dagblad, de VPRO en de EO, maar hij is ook schrijver en muzikant. En nu is er dus dat album, dat verhaalt over hang naar wat ooit was, scheppingsdrift en de vraag hoe je omgaat met dingen die na tien jaar nog steeds niet lukken. Presentatie is in handen van Loïs van Wijnen.

Het is iets waar we inmiddels allemaal mee te maken krijgen: Kunstmatige Intelligentie. In de Nacht van KRO-NCRV gaat Elif Kan in gesprek met AI-onderzoeker Erdinç Saçan. Daarin bespreken ze onder andere hoe chatbots je enorm kunnen beïnvloeden. Kinderen die nu opgroeien komen al vroeg in aanraking met AI. “Snapchat heeft een persoonlijke vriend gecreëerd waar je mee kunt praten”, aldus Saçan. Die vriend is een zogenoemd Large Language model, dat erg breed is geprogrammeerd. Het gevaar met deze modellen is dat ze de informatie die je krijgt gebaseerd is op jouw input. Ondanks dat Saçan denkt dat we als samenleving nog lang niet klaar zijn voor de huidige ontwikkelingen: “Er worden veel trainingen gegeven om de maatschappij bij te brengen hoe ze met kunstmatige intelligentie om moeten gaan.” Toch is er ook veel hoop bij de onderzoeker: “Ik ken mensen die door ALS hun stem verliezen maar deze kunnen behouden door AI.”

Woorden doen ertoe. Tijdens deze Nacht van NTR Wetenschap spreekt presentator Renette Kwakkenbos hoogleraar Latijn aan de Radboud Universiteit Bé Breij over retorica, de kunst van het overtuigen en voordragen en de kracht van het woord. Ze gaan terug naar de Romeinse tijd en bespreken waarom Romeinen voor de lol elkaar verhalen over tovenarij, moord en incest vertelden, maar ze ontleden ook de TikTokkers van nu. Begrippen als logos, ethos en pathos spelen daarin een grote rol: hoe kom je als spreker over en hoe raak je iemand? Breij deelt veel voorbeelden en casussen zoals ze dat ook in haar colleges doet. Even voelt het alsof we met z’n allen in de collegezaal zitten.

Als driejarige zong hij iedereen de oren van het hoofd, maar de Vlaamse Brecht van Arnhem ging biomedische wetenschappen studeren. Totdat de musical hem vastgreep en niet meer losliet. Sinds maart vertolkt Van Arnhem de hoofdrol van Galileo in We Will Rock You. Wat spreekt hem aan in deze rol? Hoe luistert hij naar de muziek van Queen? En waar zit misschien wel overlap tussen Brecht en Galileo? Brecht vertelt erover in De Nacht van EO. Presentatie is in handen van Joanne van Langevelde.

Presentator Bemshi de Visser van De Nacht van BNNVARA gaat in gesprek met ervaringsdeskundige en foodtruck-kok Rick Kamphuis. Hij raakte op jonge leeftijd verslaafd aan harddrugs, zag de gevangenis van binnen en draaide zijn leven 180 graden. Nu werkt hij bij Tactus Verslavingszorg en rijdt hij rond met zijn foodtruck HeldFood. In De Nacht van BNNVARA vertelt hij over zijn diepe dalen maar ook zijn hoge pieken.

In De Nacht van KRO-NCRV spreekt Chimène Block met onderzoeker Lianne Mulder over kansenongelijkheid in de zorg. Waarom hebben studenten met een migratieachtergrond nog altijd minder kans op een plek bij selectieve opleidingen? En wat zegt dat over hoe we talent beoordelen? Een scherp en confronterend gesprek over diversiteit, ongelijkheid en de toekomst van de zorg.

Kantoortuinen moeten verbannen worden, verveling is superbelangrijk en het is volstrekt logisch dat je moeite hebt met concentreren, zegt Stefan van der Stigchel in een interview met presentator Syb Faes tijdens een uitzending van de Nacht van NTR Wetenschap. Hij is hoogleraar cognitieve Psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van vier populair wetenschappelijke boeken, waaronder Grip op je aandacht, en Concentratie. Wie wil dat niet? Tegenwoordig zegt iedereen wel een aandachtsprobleem, ADHD of hoogsensitiviteit te hebben. Volgens sommigen zijn we slachtoffers van een prikkelpandemie. Dat is makkelijk te geloven, zolang je je aandacht er niet bij houdt over wat aandacht écht is en hoe het werkt. Want is het ook wetenschappelijk bewezen dat het zo belabberd is gesteld met onze aandacht? Is het niet sowieso moeilijk om in de huidige wereld concentratie te vinden?

Een op de vier kerkgebouwen heeft in de loop van de tijd een andere functie gekregen en is veranderd in een skatehal, woonhuis of bijvoorbeeld een boekwinkel. Herbestemmen, noemen we dat, zodat het religieus erfgoed niet verloren gaat, maar een nieuw leven krijgt. En dat gaat niet altijd zonder slag of stoot. Zo is ook te zien in de documentaire De Glazen Kerk, gemaakt door Matthijs Vuijk. Zeven jaar lang volgde hij zijn oma en haar kerk, waar Zuidas-dominee Ruben van Zwieten zich opwerpt als redder van de failliete kerk. Wat doet het met een gemeenschap als de kerk zoals die altijd lijkt te verdwijnen? Hij vertelt erover in De Nacht van EO. Presentatie is in handen van Loïs van Wijnen.

Presentator Bemshi de Visser van De Nacht van BNNVARA gaat in gesprek met schrijver en podcastmaker Nanoah Struik. Diens eerste boek Benin Boi ligt nu in de winkels. In De Nacht van BNNVARA vertelt hen over identiteit, Nigeriaanse roots, genderidentiteit, de boerenwormkruid-bladrandluis en thuiskomen in Drenthe.

Beginnen leerlingen in Nederland écht met gelijke kansen? Volgens docent Nederlands en Leraar van het Jaar Amsterdam 2025 Nouhaila El Guebli is dat allerminst vanzelfsprekend. In De Nacht van KRO-NCRV vertelt de TikTok-docent waarom het onderwijs volgens haar eerlijker en menselijker kan. In haar klas ziet El Guebli dagelijks hoe verschillen tussen leerlingen al vroeg ontstaan. Taalachterstanden, verschillende thuissituaties en een gebrek aan rolmodellen spelen daarin een grote rol. Ze pleit ervoor dat docenten meer kijken naar het kind achter de cijfers. Tegelijkertijd staat het onderwijs onder druk: “Je staat de hele dag aan,” vertelt ze, “en met alles wat erbij komt kijken, wordt het soms gewoon te veel.” Het volledige gesprek met Nouhaila El Guebli is hieronder terug te luisteren.

De Nacht van NTR Wetenschap - De geschiedenis gaat vaak over koningen en keizers, schrijvers en dichters, burgemeesters en architecten. Mensen die in boeken genoemd worden, waarover werd geschreven in kranten en waar beeldmateriaal van is. Maar hoe waren de levens van de normale mensen? Die alleen een naam, een geboorte- en sterftedatum ergens op een vergeelde pagina hebben achtergelaten? Daar houdt historisch demograaf en hoogleraar sociale en economische geschiedenis Hilde Bras zich mee bezig. Presentator Renette Kwakkenbos interviewt haar tijdens de Nacht van NTR Wetenschap. Ze onderzoekt hoe die normale mensen vroeger leefden, trouwden en kinderen kregen en wat we daarvan vandaag de dag kunnen leren. Hoe kunnen we verklaren dat eind deze eeuw 40% van de wereldbevolking in Afrika leeft, terwijl dat nu 19% is? Ze deed al eens onderzoek naar Zeeuwse dienstmeisjes, en zit nu middenin een groot demografisch onderzoek naar kerkregisters in Oost-Afrika, om te kijken wat de invloed van katholieke missiezusters op de bevolkingsgroei daar is.

Annemiek Lely was vijftien toen ze te maken kreeg met depressie, waarvoor antidepressiva. Als zij en haar partner Later in haar leven merkt ze dat ze een kinderwens heeft, maar dat roept allerlei vragen op. "Kan ik, met mijn psychische kwetsbaarheid, wel moeder zijn?" Ze zet de vraag om in een missie: uitzoeken of je een nieuw leven op aarde mag zetten als je te maken hebt met psychische klachten. Ze tekende de zoektocht op in haar recente boek Nieuw leven & Psychische kwetsbaarheid.

Presentator Philo Boss van De Nacht van BNNVara gaat in gesprek met schrijver, feminist en kunstenaar Tessel ten Zweege. Tessel publiceerde drie non-fictie boeken, onder andere over haar eigen ervaringen met partnergeweld. Ze brengt dit jaar haar eerste roman 'Lik' uit. Bij de Nacht van BNNVara vertelt ze over hoe het is om als uitgesproken queer feminist in een gewelddadige relatie terecht te komen, waarom schaamte slachtoffers stilhoudt, en hoe schrijven haar hielp te helen.

Onze wereld speelt zich allang niet meer alleen fysiek af. Wat we meemaken, delen we direct online, en wat we online zien, beïnvloedt weer hoe we de echte wereld ervaren. Volgens mediawetenschapper Esther Hammelburg vervaagt de grens tussen online en offline steeds verder. Maar wat betekent dat voor hoe we herinneringen maken, evenementen beleven en ons laten beïnvloeden? Beluister het hele interview met Esther Hammelburg, waarin ze uitlegt hoe media onze beleving van tijd, herinnering en live events veranderen.

Misschien ben je niet bewust van hoe je naar andere mensen kijkt, maar je mensbeeld is belangrijker dan je denkt. Wat we zeggen, hoe we met elkaar omgaan, hoe het onderwijs werkt, hoe politiek wordt bedreven, en ook wát we denken. In onze samenleving is veel ingericht op het mensbeeld dat we prooi- en roofdieren zijn: het leven is een wedstrijd en je bent een winnaar of een verliezer, afhankelijk van je eigen inzet. Tegelijk leert de opeenstapeling van crises ons dat deze denkwijze onhoudbaar is. Wat zou een gezond alternatief zijn om met elkaar om te gaan? Tijdens deze Nacht van NTR Wetenschap interviewt presentator Syb Faes emeritus hoogleraar filosofie Jan Bransen over ons mensbeeld. Hij noemt zichzelf ook wel reisleider in gedachtegangen. In 2014 won hij de Socratesbeker voor filosofieboek van het jaar met Laat je niets wijsmaken, hij schreef Gevormd of Vervormd - een vurig pleidooi voor ander onderwijs – en probeerde ook nog eens de mens als bedreigde diersoort te redden in het boek En nu? Maar filosofie gaat niet over boeken, zegt hij. Filosofie gaat nog meer over mensen die zich verbazen over alles wat vastgeroest is. Deze uitzending wrikken ze het vastgeroeste mensbeeld van prooi- en roofdieren los, en zoeken ze naar alternatieven. Bransen schotelt het alternatieve beeld voor dat we roedeldieren zijn, die zorg voor elkaar centraal stellen.

Presentator Philo Boss van De Nacht van BNNVara gaat in gesprek met zangeres Bieke. Bieke is GGZ-verpleegkundige, singer-songwriter én voormalig cliënt in de geestelijke gezondheidszorg. Bij de Nacht van BNNVara vertelt ze over hoe die drie werelden samenkomen. Een gesprek over Bieke's eigen diagnose, haar nieuwe EP ABDOMENS en waarom ze activist werd voor toegankelijke GGZ-zorg.